ኦስቲዮፖሮሲስ፦ የአጥንት መሳሳትን መረዳት

ኦስቲዮፖሮሲስ አጥንቶች ጥንካሬያቸውን እያጡ የሚሄዱበትና በቀላሉ ለስብራት የሚጋለጡበት የጤና ችግር ነው።

ይህ ችግር በሴቶችም ሆነ በወንዶች ላይ ሊከሰት ይችላል። የመጋለጥ አደጋው ከዕድሜ ጋር የሚጨምር ሲሆን፣ በተለይ የወር አበባ ከተቋረጠ በኋላ ለብዙ ሴቶች አስፈላጊ የጤና ጉዳይ ይሆናል።

ኦስቲዮፖሮሲስ ብዙውን ጊዜ ግልጽ ምልክቶችን ሳያሳይ ቀስ በቀስ ያድጋል። አንዳንድ ሰዎች የአጥንት ስብራት እስኪያጋጥማቸው ድረስ ይህ ችግር እንዳለባቸው ላያውቁ ይችላሉ።

ስለ ኦስቲዮፖሮሲስ መረዳት ሰዎች የመጋለጥ አደጋቸውን እንዲያውቁ፣ ተገቢውን የሕክምና ግምገማ እንዲያገኙና የአጥንት ጤናቸውን ለመጠበቅ እርምጃ እንዲወስዱ ይረዳል።

1. ኦስቲዮፖሮሲስ ምንድን ነው?

አጥንት በተከታታይ የሚታደስ ሕያው ሕብረ ሕዋስ ነው። ያረጁ የአጥንት ሕብረ ሕዋሳት ይወገዳሉ፣ በአዳዲስም ይተካሉ።

ኦስቲዮፖሮሲስ የሚከሰተው በአጥንት መጠን ወይም አወቃቀር ላይ የሚከሰቱ ለውጦች የአጥንትን አጠቃላይ ጥንካሬ ሲቀንሱ ነው።

ይህ ችግር አጥንቶች በቀላሉ እንዲሰበሩ ያደርጋል። አንዳንድ ጊዜ ጤናማ አጥንትን ለመስበር በቂ ባልሆነ መጠነኛ መውደቅ ወይም ጉዳት ምክንያት ስብራት ሊከሰት ይችላል።

ኦስቲዮፖሮሲስ ከኦስቲዮአርትራይተስ (Osteoarthritis) የተለየ ነው። ኦስቲዮፖሮሲስ በዋናነት የአጥንትን ጥንካሬ የሚጎዳ ሲሆን፣ ኦስቲዮአርትራይተስ ደግሞ መገጣጠሚያዎችን የሚጎዳ ችግር ነው።

አንድ ሰው ከእነዚህ ችግሮች አንዱ ወይም ሁለቱም ሊኖሩበት ይችላሉ። ሆኖም እያንዳንዳቸው የተለየ የሕክምና ግምገማና እንክብካቤ ያስፈልጋቸዋል።

2. ኦስቲዮፖሮሲስ ለምን ይከሰታል?

ለኦስቲዮፖሮሲስ መከሰት ብዙ ምክንያቶች አስተዋጽኦ ሊያደርጉ ይችላሉ።

ዕድሜ እየገፋ ሲሄድ በአዲስ አጥንት መፈጠርና በነባሩ አጥንት መወገድ መካከል ያለው ሚዛን ሊለወጥ ይችላል። ይህም የአጥንት መጠን ቀስ በቀስ እንዲቀንስ ሊያደርግ ይችላል።

በሴቶች ላይ የወር አበባ በሚቋረጥበት ጊዜ የኢስትሮጅን ሆርሞን መጠን መቀነስ የአጥንት መጥፋትን ሊያፋጥን ይችላል።

ለኦስቲዮፖሮሲስ መከሰት አስተዋጽኦ ሊያደርጉ ከሚችሉ ሌሎች ምክንያቶች መካከል፦

• በቤተሰብ ውስጥ የኦስቲዮፖሮሲስ ታሪክ መኖር።
• ዝቅተኛ የሰውነት ክብደት።
• በቂ ካልሲየም ወይም ቫይታሚን ዲ አለማግኘት።
• ለረጅም ጊዜ ያለ በቂ የአካል እንቅስቃሴ መቆየት።
• ሲጋራ ማጨስ።
• ከመጠን በላይ አልኮል መጠጣት።
• አንዳንድ የጤና ችግሮች።
• እንደ ግሉኮኮርቲኮይድ ስቴሮይዶች ያሉ መድኃኒቶችን ለረጅም ጊዜ መውሰድ።

አንዳንድ የመጋለጥ ምክንያቶችን መለወጥ ባይቻልም፣ ሌሎችን መቀነስ ወይም መቆጣጠር ይቻላል።

3. የኦስቲዮፖሮሲስ ምልክቶች ምንድን ናቸው?

ኦስቲዮፖሮሲስ ብዙውን ጊዜ ግልጽ ምልክቶች ሳያሳይ አጥንቶችን ስለሚያዳክም፣ አንዳንድ ጊዜ «ዝምተኛ በሽታ» ተብሎ ይጠራል።

የአጥንት ስብራት እስኪከሰት ድረስ የጤና ችግሩ ላይታወቅ ይችላል።

በኦስቲዮፖሮሲስ ምክንያት ከሚከሰት የአከርካሪ ስብራት ጋር ተያይዘው ሊታዩ የሚችሉ ምልክቶች አዲስ የጀርባ ሕመም፣ ቁመት መቀነስ ወይም የሰውነት አቋም መለወጥን ያካትታሉ።

ሆኖም እነዚህ ምልክቶች ሌሎች ምክንያቶችም ሊኖሯቸው ስለሚችሉ፣ በጤና ባለሙያ መገምገም አለባቸው።

ኦስቲዮፖሮሲስ የግድ በመላው ሰውነት ላይ አጠቃላይ ሕመም አያስከትልም።

4. በቀላል ጉዳት የሚከሰት የአጥንት ስብራት ምንድን ነው?

በቀላል ጉዳት የሚከሰት የአጥንት ስብራት ብዙውን ጊዜ ከቆመበት ቁመት መውደቅ ወይም ከዚያ ያነሰ ጉዳት በመሳሰሉ መጠነኛ አደጋዎች የሚከሰት ነው። እንዲህ ያለ ጉዳት በመደበኛ ሁኔታ ጤናማ አጥንትን ለመስበር በቂ አይሆንም።

እንዲህ ዓይነት ስብራት በብዛት በዳሌ፣ በእጅ አንጓና በአከርካሪ ላይ ይከሰታል።

በተለይ በአረጋውያን ላይ የዳሌ ስብራት ከባድ የጤና ችግሮችን ሊያስከትል ይችላል። ቀዶ ሕክምና ሊያስፈልግ የሚችል ሲሆን፣ ረጅም የማገገም ጊዜ ወይም በራስ የመንቀሳቀስ ችሎታ መቀነስ ሊያስከትል ይችላል።

በቀላል ጉዳት የአጥንት ስብራት ሲከሰት፣ መመርመር የሚያስፈልገው የአጥንት ጤና ችግር ሊኖር ይችላል የሚለውን ጥያቄ ማንሳት አስፈላጊ ነው።

በቀላል መውደቅ የተከሰተ እያንዳንዱ ስብራት በኦስቲዮፖሮሲስ ምክንያት የተፈጠረ ባይሆንም፣ የኦስቲዮፖሮሲስ እድል መታለፍ የለበትም።

5. ኦስቲዮፖሮሲስ እንዴት ይመረመራል?

የጤና ባለሙያ ዕድሜን፣ ጾታን፣ የሕክምና ታሪክን፣ የሚወሰዱ መድኃኒቶችንና ቀደም ሲል የደረሱ የአጥንት ስብራቶችን ጨምሮ የተለያዩ ሁኔታዎችን ይገመግማል።

በተለምዶ DXA ወይም DEXA በመባል የሚታወቀው የአጥንት ጥግግት ምርመራ የአጥንትን ማዕድናት ጥግግት ለመለካትና ኦስቲዮፖሮሲስን ለመለየት ይረዳል።

የተለየ የጤና ችግር ወይም የአመጋገብ ችግር እንዳለ ከተጠረጠረ፣ ሌሎች ምርመራዎችም ሊያስፈልጉ ይችላሉ።

የአጥንት ጥግግት ምርመራ ተደራሽነት ከአንድ የጤና ተቋም ወደ ሌላ ሊለያይ ይችላል። የጤና ባለሙያ እንደ ግለሰቡ ሁኔታና በአካባቢው እንደሚገኙ አገልግሎቶች ተገቢውን የግምገማ ዘዴ ሊወስን ይችላል።

6. ኦስቲዮፖሮሲስን መከላከል ይቻላል?

ለኦስቲዮፖሮሲስ የመጋለጥ አደጋን ብዙውን ጊዜ መቀነስ ቢቻልም፣ ሙሉ በሙሉ ማስወገድ ሁልጊዜ አይቻልም።

አስፈላጊ የመከላከያ እርምጃዎች፦

• በቂ ካልሲየም፣ ቫይታሚን ዲና ፕሮቲን የሚያቀርብ የተመጣጠነ አመጋገብ መከተል።
• የሰውነትን ክብደት የሚሸከሙና ጡንቻን የሚያጠናክሩ ተስማሚ እንቅስቃሴዎችን ማድረግ።
• ሲጋራ ማጨስን ማስወገድ።
• ከመጠን በላይ አልኮል አለመጠጣት።
• የአካል ጥንካሬን መጠበቅና የመውደቅ አደጋን መቀነስ።
• ከፍተኛ የመጋለጥ ምክንያቶች ካሉ፣ ተገቢ የሕክምና ግምገማ ማድረግ።

ጤናማ የኑሮ ልማድ ጠቃሚ ቢሆንም፣ ኦስቲዮፖሮሲስ ላለበት ወይም ከፍተኛ የአጥንት ስብራት አደጋ ላለበት ሰው ብቻውን በቂ ሕክምና ላይሆን ይችላል።

7. ኦስቲዮፖሮሲስ እንዴት ይታከማል?

የሕክምናው ዋና ዓላማ የአጥንትን ጤና ለመጠበቅና የአጥንት ስብራት አደጋን ለመቀነስ ነው።

የእንክብካቤ ዕቅድ የተመጣጠነ አመጋገብን፣ የአካል እንቅስቃሴን፣ መውደቅን የመከላከል እርምጃዎችንና አስፈላጊ ሲሆን መድኃኒትን ሊያካትት ይችላል።

ተገቢ በሆኑ ታካሚዎች ላይ የተለያዩ የታዘዙ መድኃኒቶች የአጥንት ስብራት አደጋን ሊቀንሱ ይችላሉ።

የሕክምና ምርጫው በግለሰቡ የስብራት አደጋ፣ በሌሎች የጤና ሁኔታዎችና በሕክምና ምክር ይወሰናል።

የባለሙያ ምክር ሳያገኙ የኦስቲዮፖሮሲስ መድኃኒት መውሰድ አይጀምሩ፤ እየወሰዱት ያለውንም መድኃኒት አያቁሙ።

8. መቼ የሕክምና ምክር መፈለግ አለብዎት?

በቀላል ጉዳት የአጥንት ስብራት ካጋጠመዎት፣ ለኦስቲዮፖሮሲስ ከፍተኛ የመጋለጥ ምክንያቶች ካሉዎት ወይም አጥንቶችዎ ሊዳከሙ ይችላሉ ብለው ከተጨነቁ፣ የሕክምና ግምገማ ያድርጉ።

አዲስ ከባድ የጀርባ ሕመም፣ ከፍተኛ የቁመት መቀነስ ወይም የሰውነት አቋም መለወጥም መመርመር ሊያስፈልጋቸው ይችላል።

የአጥንት ስብራት እንዳለ ከተጠረጠረ፣ ከመውደቅ በኋላ ከባድ ሕመም ከተሰማ ወይም መቆም ካልተቻለ፣ አስቸኳይ የሕክምና ግምገማ ያስፈልጋል።

ተዛማጅ የBOSAD የጤና መረጃዎች

• ለኦስቲዮፖሮሲስ የመጋለጥ አደጋ አለብዎት?
• ዕድሜዎ እየገፋ ሲሄድ የአጥንትዎን ጤና መጠበቅ
• በዕድሜ መግፋት የመውደቅ አደጋን መከላከል
• የሌላ የአጥንት ስብራት አደጋን እንዴት መቀነስ ይቻላል?

ለይዘት ግምገማ የተጠቀሙባቸው ምንጮች፦ NIAMS, Osteoporosis; NIAMS, Preventing Another Broken Bone; and relevant osteoporosis-assessment guidance.

የሕክምና መረጃው መሠረት፦ ይህ ጽሑፍ በNIAMS የኦስቲዮፖሮሲስ ትርጉም፣ የመጋለጥ ምክንያቶች፣ ምርመራ፣ የአጥንት ስብራት ሁኔታዎችና የሕክምና መረጃዎች ላይ የተመሠረተ ነው።